Þó að ég hafi á mínum yngri árum verið frekar vinstrisinnaður þegar kom að stjórnmálaskoðunum leið ekki á lögnu eftir að ég var orðinn almennur borgari með starf og fjölskyldu að ég fór að kjósa Sjálfstæðisflokkinn. Flokkinn sem ég kaus í næstum tvo áratugi. Það sem réði úrslitum í þessari kúvendingu var einkum tvennt. Annar vegar að á þeim tíma var fullreynt með fjölmörgum sundursprungnum vinstri stjórnum að vinstri flokkarnir vildu ekki, ætluðu ekki og gátu ekki að stjórnað landinu. Hins vegar hreifst ég að mörgu leyti að þætti og hlutverki einkaframtaksins í uppbygging atvinnulífs og samfélags. Sjálfstæðisflokkurinn gaf sig alveg sérstaklega út fyrir að vera málsvari einkaframtaksins. Og til viðbótar við þetta tvennt verður að segjast eins og er að á þeim tíma skaraði Davíð Oddson langt framúr öðrum samtímamönnum sem stjórnmálamaður. Það var erfitt að hrífast ekki með þeim krafti og persónutöfrum sem prýddu Davíð Oddsson, hvað svosem ég eða aðrir vilja segja um hann í dag.
Það sem mér fannst heillandi við einkaframtak, frelsi til athafna, frumkvæði einstaklingsins og allt sem lýtur að þessari undirstöðu kapítalismans var svigrúmið sem einstaklingurinn hefur til þess að afla tekna og vinna sig út úr alls konar erfiðleikum með hugviti, útsjónarsemi og mikilli vinnu. Sjálfur hef ég á lífsleiðinni nýtt mér þetta frelsi til þess að byggja upp fyrirtæki. Ekki bara einu sinni heldur þrisvar, bæði á Íslandi og í Bandaríkjunum. Þetta er ekkert einstakt þar sem þúsundir samlanda minna deila þessari reynslu með mér.
Þetta margrómaða eða hatað fyrirbæri, einkaframtak, er í sjálfu sér ekkert flókið. Tugir þúsundir einstaklinga nýta sér einkaframtakið á hverju ári á Íslandi. Einstaklingar sem stofna ferðamálafyrirtæki og bjóða fram gistingu, hellaskoðunarferðir, jeppaferðir eða gönguferðir. Einstaklingar sem stofna, matsölustaði, litlar verslanir eða iðnfyrirtæki. Hönnuður, listamenn, lögfræðingar, læknar, bændur og tónlistamenn sem setja saman efni, vöru eða þjónustu, sýna það flytja og selja. Allt er þetta einkaframtak.
En hvað þarf til? Jú, ef maður ætlar að stofna fyrirtæki þarf maður vöru eða þjónustu sem fyrirtækið býður fyrir tiltekið verð. Til að afla tekna gegnum þetta ferli þarf síðan að finna fólk sem vill taka upp veskið og borga fyrir vöruna eða þjónustuna. Þessi hluti, markaðssetningin og salan, getur verið djöfull töff og reynist mörgum erfiður hjalli. Mörgum finnst erfitt að selja sínar eigin hugmyndir. Öðrum finnst að hugmyndin sé svo góð að hún ætti að selja sig sjálf og sitja bara og bíða eftir að þorri landsmanna uppgötvi þetta líka. Hvað sem öðru líður getur verið mjög erfitt, tímafrekt og kostnaðarsamt að sannfæra fólk um gæði þeirrar vöru eða þjónustu sem boðið er uppá. Ef hins vegar salan og markaðssetningin heppnast sprettur upp öflugt fyrirtæki með mikið umleikis. Á leiðinn þarf að byggja upp, kaupa tæki og ráða fólk í vinnu. Hlutir sem kalla á fjárfestingar og lántökur. Hlutir sem kalla á annars konar sannfæringu eins og að sannfæra bankann eða fjármögnunarfyrirtækið um að uppbyggingin muni skila þeim arði sem bæði tryggir þeim endurgreiðslu og fyrirtækinu nægjanlegar tekjur til að standa undir öllu öðru. Allt er þetta erfitt, hlaðið óvissu og áhættusamt. Og þannig á þetta að vera. Lykilþáttur einkaframtaksins og frjálshyggjunnar er áhættan. Áhættan við að stofna fyrirtæki, áhættan og óvissan kringum markaðssetninguna og áhættan kringum fjármögnun við uppbygginguna. Gulrótin er hins vegar vonin um að allt gangi vel og að fyrirtækið afli þeirra tekna sem að var stefnt og helst nokkuð umfram það.
Upp úr þessum samskiptum milljóna manna með misjafnlega mikinn árangur eða vonbrigði á bakinu sprettur síðan þessi dásemd eða óskapnaður, kapítalisminn. Algjör dásemd þegar maður les Milton Friedman og algjör óskapnaður þegar maður les Karl Marx. Algjör dásemd þegar hann er drifinn áfram að kraftmiklum aðdáunarverðum einstaklingum með mikla framtíðarsýn og getu eins og Steve Jobs stofnandi Apple. Fyrirtæki sem byrjaði í bílskúr en ræður í dag yfir betri lausafjárstöðu en bandaríska ríkið. Algjör óskapnaður þegar hann er dreginn niður í svaðið af einstaklingum eins og þeim ógæfumönnum sem sameiginlega ganga undir heitinu Útrásavíkingar. Menn sem virðast ekki hafa skilið mörkin milli viðskipta og glæpastarfsemi. Menn sem höfðu of mikið umleikis með of lítilli fyrirhöfn.
Þrátt fyrir allt sem á undan er gangið er ég sjálfur þeirrar skoðunar að áhættusamt einkaframtak þar sem mikil vinna fer í að afla markaða og og byggja upp einkarekstur með tólum og tækjum kapítalismans sé ein þýðingarmesta grunneining samfélagsins. Þess vegna er mikilvægt að þeir einstaklingar og sá flokkur sem gefur sig út fyrir að vera málsvari þessara sjónarmiða, nefnilega Sjálfstæðisflokkurinn hér á Íslandi sé trúverðugur. En stundum finnst mér eins og margir sem eru í þeim flokki, sérstaklega þeir sem hafa komist of nálægt kjötkötlunum, séu axlabanda-, bleyju- og beltiskapítalistar sem skilja ekki mikilvægi áhættunnar í hugmyndafræði kapítalismans. Einn slíkur er Sturla Böðvarsson fyrrverandi sveitarstjóri, þingmaður og ráðherra. Fyrir utan að vera með axlabönd, bleyju og belti þegar hann áræddi að taka frumkvæði og stofna fyrirtæki þurfti hann líka Markúsarnet og fallhlíf sem hann virðist hafa haldið undir sitt hvorri hendi. Ef svo ólíklega vildi til að hann myndi lenda í ólgusjó áhættunnar eða frjálsu falli óvissunnar.
Í fyrirtækinu Ökugerði hjá Sturlu Böðvarssyni kom að sjálfsögðu að tveim þáttum sem skjóta upp kollinum í öllum fyrirtækjum, eins og ég benti á hér að framan. Sölu og markaðssetningu annars vegar og fjármögnun hins vegar. Og hér er rétt að ítreka að þessir tveir þættir eru undatekningalaust mjög erfiðir og krefjast oft á tíðum mikillar þekkingar, vinnu og útsjónarsemi. Oftar en ekki ræður fyrri þátturinn úrslitum um líf eða dauða fyrirtækisins. Yfirleitt kemur fjármögnunin ekki upp sem vandamál fyrr en fyrirtækið fer að ganga vel og umfangið vex starfseminni yfir höfuð. Þó þannig að tekjurnar duga til að standa undir rekstri en ekki nauðsynlegum fjárfestingum. Sannfæringin í bankanum snýst um það að viðbótin sem fjárfestingin skilar muni standa undir enn frekari aukningu og endurgreiðslu lána.
Sölu- og markaðsþáttinn leysti Sturla með lögum og reglugerð. Í stuttu máli, allir sem ætla að fá bílpróf, sem eru ansi margir, verða að æfa sig í Ökugerði og greiða fyrir 35 þúsund krónur. Tekjurnar voru þannig tryggðar með tilskipun frá hinu opinbera. Allt vesenið, útgjöldin og áhættan kringum markaðssetninguna var þannig úr sögunni. Leitin að viðskiptavinum ónauðsynleg þar sem ríkisvaldið hafði skyldað þá til að versla við Ökugerði. Ekkert bílpróf nema nú hafir kvittun frá Ökugerði. Og þar með þurfti ekki að hafa áhyggjur af auglýsingum, stöðu í leitarvélum, gæði vörunnar, staðsetningu gagnvart viðskiptavininum og öðrum þeim þáttum sem snerta sölu og markaðssetningu í venjulegum fyrirtækjum. Lögin og reglugerðin tryggði bæði tekjur og sparaði öll útgjöld vegna markaðsmála.
Augljóslega kallaði jafn massíf markaðssetning og lögin og reglugerðin framkölluðu í sölu og markaðsstöðu á stórbrotnar fjárfestingar. Ökugerði þurfti jú að hafa braut, byggingar og ýmiss konar tækjabúnað til að taka á móti viðskiptavinum. En með því að setja þessar forsendur inn í lítið Excel skjal hefði líklega verið auðvelt fyrir Ökugerði að sannfæra hvaða bankastjóra sem er. Hvaða bankamaður sem er hefði séð í hendi sér að með því að lesa lögin og reglugerðina og skoða Excel skjalið að fjárfestingin var skotheld. Enda reyndist Ökugerði auðvelt að sannfæra stjórnarformann Byggðastofnunar, Sturlu Böðvarsson, um að veita þeim 200 milljón króna lán.
Sem almennur borgari sem kaus Sjálfstæðisflokkinn til margra ára og treysti mönnum eins og Sturlu Böðvarssyni var þetta mál mikið áfall. Raunverulegt pólitískt og samfélagslegt áfall. Út frá mínum sjónarhóli er Sturla Böðvarsson forystumaður í þeirri framvarðarsveit sem sótti fram og hélt uppi vörnum fyrir einkaframtakið. En þegar á reyndi og hann ætlaði sjálfur að taka frumkvæði og nýta það frelsi sem flokkurinn boðaði ákvað hann að sleppa veseninu og láta vini sína í flokknum og allt ríkisbáknið slá skjaldborg utanum og gulltryggja „frumkvæðið“. Maður sem boðar eitt en framkvæmir allt, allt annað. Flokkur sem boðar eitt og framkvæmir annað.
Í dag kýs ég ekki Sjálfstæðisflokkinn. Þetta á við um marga sem ég þekki. Þetta mál Sturlu og mörg önnur mál tengd flokknum gera hann spilltan og óaðlaðandi fyrir fólk eins og mig. Ég hef enga ástæðu til að vera með snefil að hollustu við flokk sem hagar sé með þeim hætti sem að framan er lýst. Ég get alveg hugsað mér að kjósa Sjálfstæðisflokkinn út frá ýmsu sem fram kemur í stefnuskránni og lýtur að einkaframtaki. En á meðan Sjálfstæðisflokkurinn segir eitt og gerir annað, meðan hann hunsar þá eðlilegu kröfu að gera hreint eftir hrunið, meðan hann er með einstrengingslega stefnu í Evrópumálum og meðan hann lítur út eins og gamli Kommúnistaflokkurinn í Sovétríkjunum mun hann ekki vera valkostur fyrir aðra en þá sem skulda flokknum eilífa hollustu af einhverjum ástæðum.
Comments