Einar Páll Svavarsson

Ábending Róberts Spanó og spilling Vinstri grænna í Evrópusambandsmálinu

Róbert Spanó forseti lagadeildar HÍ fór fyrir Breiðavíkurnefndinni  annars vegar og rannsóknarnefnd vegna ásakana á hendur Ólafi Skúlasyni fyrrverandi biskups hins vegar.  Báðar nefndirnar hafa lokið störfum og í kjölfarið fékkst ákveðin lausn og niðurstaða.  Róbert Spanó hefur sýnt að vinnubrögð hans bera einkenni góðrar stjórnsýslu og eru í alla staði mjög vönduð.  Í báðum nefndum hafði hann þar að auki gott fólk með sér sem tryggði sanngjarna málsmeðferð út frá öllum sjónarhornum.  Þannig er báðum málunum í ákveðnum skilningi lokið, þó svo að jafn viðkvæmum málum og þessum tveim ljúki í sjálfu sér aldrei og sjaldan næst um þau full sátt.  

Engu að síður eru vinnubrögð Róberts og nefndarmanna beggja nefnda í alla staði eftirtektarverð og til fyrirmyndar. Vinnubrögð sem hægt er að flokka undir faglega og góða stjórnsýslu.  Þess vegna vakti það athygli mína þegar Róbert Spanó skrifaði stutta grein um Grímsstaðamálið undir fyrirsögninni: Um Grímsstaði og vald ráðherra. 

Í greininni er Róbert Spanó nefnilega að benda á mjög mikilvægan þátt í siðvæðingu íslenskra stjórnmála eftir hrun.  Siðvæðingu sem þrátt fyrir allt sem á undan er gengið virðist nokkuð oft hundsuð og sniðgengin.  Kjarni málsins í ábendingu Róberts er að ráðherrar megi ekki „blanda saman hlutverki sínu sem stjórnvaldshafar annars vegar og þess sem fer með pólitíska stefnumótun hins vegar.“   Þetta á ekki aðeins við um sölu Grímsstaða á Fjöllum til kínversks ríkisborgara heldur og um ýmiss önnur mikilvæg mál sem eru til umfjöllunar í samtímanum.

Ráðherra ber nefnilega eins og öðrum embættismönnum sem hafa með höndum framkvæmdavald „að fylgja lögunum í einu og öllu“ þegar þeir taka ákvarðanir og stýra framvindu.  Eða með öðrum orðum, þegar ráðherra situr við skrifborðið í ráðuneytinu og stýrir hluta framkvæmdavaldsins verður hann að halda sig innan ramma laga og innan ramma þeirra ákvarðana og stefnumótunar sem löggjafinn hefur ákveðið að hrinda í framkvæmd með lögum og ályktunum.  Ef hann vill hins vegar móta stefnu og hafa pólitísk áhrif getur hann nýtt sér frumkvæðisrétt og lagt fram lagafrumvörp, á Alþingi.  Í ráðuneytinu er hann embættismaður ekki pólitíkus í skilningi laganna.  Á Alþingi  er hann pólitíkus en ekki embættismaður.  Þetta er kjarninn í ábendingu Róberts Spanó.

Þann 28. maí 2009 lagði utanríkisráðherra fram á Alþingi þingsályktunartillögu um aðildarumsókn að ESB.  Tæplega tveim mánuðum síðar, þann 16. Júlí 2009, ályktaði Alþingi að fela ríkisstjórninni að leggja inn umsókn um aðild Íslands að Evrópusambandinu.  Þarna tók Alþingi mikilvæga pólitíska ákvörðun eftir nokkuð ítarlega álitsgjöf fjölmargra aðila sem til dæmis mættu á fund utanríkismálanefndar.  Ályktunin sem slík kom fram sem hluti af stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar.  Ástæðan fyrir því að ályktun um aðild að ESB rataði inn í stjórnarsáttmálann var einfaldlega sú að málið hafði verið áberandi í kosningum til Alþingis.   Af þessu er augljóst að víðtæk pólitísk umræða og stefnumótun fór fram um málið.  Lýðræðisleg stefnumótun sem sannarlega fór fram á réttum vettvangi og hlaut niðurstöðu á fundi Alþingis þann 16. júlí 2009.  Niðurstaðan var óyggjandi hvort sem meirihlutinn var naumur eða sjónamiðin ólík og átakamikil. Óyggjandi niðurstaða í því ákvarðanatökuferli sem við þekkjum og köllum lýðræði.
Í samræmi við þessa ályktun Alþingis starfar um þessar mundir samninganefnd sem hefur það hlutverk að fara yfir og semja um þá 35 kafla málefna sem nauðsynlegt er að skoða og semja um við Evrópusambandið.   Niðurstaða þessara viðræðna verður síðan lögð undir atkvæði þjóðarinnar í samræmi við þingsályktunina frá 16. Júlí 2009.  Og sérhver stofnun og sérhverjum embættismanni sem gegnir hlutverki innan framkvæmdavaldsins, ber að vinna að framgangi málsins í samræmi við þessa pólitísku niðurstöðu.

Nú hefur margoft komið fram í fjölmiðlum og almennri umræðu að Jón Bjarnason landbúnaðarráðherra hefur beitt ráðuneyti sínu til þess að þvælast fyrir eðlilegri framvindu málsins og vinnu samninganefndarinnar. Vinnubrögð Jóns Bjarnasonar eru hluti af gamalli spillingarhefð á Íslandi þar sem ráðamenn, embættismenn og hagsmunaaðilar beita framkvæmdavaldinu út frá geðþótta og hagsmunum hjarðarinnar í pólitískum tilgangi; sínum pólitíska tilgangi.  Í þessu máli er Jón Bjarnason einmitt að misbeita framkvæmdavaldinu á þann hátt sem Róbert Spanó er að vara við, og virðist gera það til að gæta hagsmuna þeirrar pólitísku hjarðar sem hann sjálfur tileyrir.  Hann leggur blygðunarlaust sérhagsmuni sinna manna ofar öllu öðru. Það sem er enn verra er að Jón Bjarnason bítur höfuðið af hinni pólitísku skömm þar sem hann virðist einnig misnota veika stöðu ríkisstjórnarmeirihlutans, sem hangir á einum manni, til þess að gæta sérhagsmuna hjarðarinnar.  Misbeitir því valdi sem honum er falið innan ramma framkvæmdavaldsins gegn þeirri skýru pólitísku stefnu sem ríkisstjórn, sem hann er aðili að, hefur mótað og tekið ákvörðun um. Þetta er þeim mun furðulegra þar sem  Jón Bjarnason tilheyrir stjórnmálaflokki sem oft lætur eins og meðlimir hans hafi betri og dýpri skilning á öllu sem viðkemur lýðræði og viti jafnvel betur en aðrir hverjir eru spillitir og hverjir ekki.  En hér gengur VG sem stjórnmálaflokkur  á undan í spillingu sem hvorki er í samræmi við lýðræðisleg vinnubrögð né góða stjórnsýslu. 

Hver sem afstaða okkar er í Evrópusambandmálinu er ljóst að ákvörðun um samningaviðræður hefur verið tekin og ber bæði Jóni og séra Jóni sem starfa innan framkvæmdavaldsins að vinna að málinu af heilum hug. Þeim ber að klára málið þannig að við fáum að greiða atkvæði í þjóðaratkvæðagreiðslu eins og stefnt er að.  Vinna málið í samræmi við eðlilega og siðlega stjórnsýslu minnugir þess að ráðuneytið er ekki pólitískur vettvangur.   Eftir að samningaferlinu lýkur er næsta  skref að þjóðin fái að kjósa um niðurstöðuna.  Það er hinn stjórnsýslulega og lýðræðislega framvinda.  Þeir sem reyna að misbeita valdi sem þeir hafa frá okkur, íslensku þjóðinni , gegn lýðræðislegri ákvörðun og gegn þeim tveim þriðju þjóðarinnar sem vill fá að kjósa um málið í þjóðaratkvæðagreiðslu, eru að vinna gegn eðlilegum framgangi lýðræðisins og alls ekki að vinna í samræmi við góð vinnubrögð sem tíðkast í góðri stjórnsýslu.  Jón Bjarnason virðist einmitt gera það sem Róbert Spanó er að vara við og blanda saman hlutverki sínu sem stjórnvaldshafi annars vegar og þess sem fer með pólitíska stefnumótun hins vegar.

Vönduð vinnubrögð Róberts Spanó og þeirra einstaklinga sem voru með honum í nefndunum tveim eru dæmi um stjórnsýslu sem allir, einnig ráðherrar og embættismenn, ættu að taka til fyrirmyndar. Vegna þessara vönduðu vinnubragða var árangurinn svo eftirtektarverður og samstöðumyndandi.  Einnig ættu menn eins og Jón Bjarnason og félagar hans í VG að skoða þessi mál og ábendingar Róberts Spanó með sjálfsgagnrýnum hætti.  Ekki með þeim þumbaraskap sem einkenndi fólk sem VG hefur verið duglegt að gagnrýna.  Fólk sem ástundaði vinnubrögð spillingar og siðleysis fyrir hrun.  Vinnubrögð sem að lokum urðu þess valdandi  að landið féll um koll.  Vinnubrögð dagsins í dag eru þau vinnubrögð sem Róbert Spanó er að benda á og hefur ástundað sjálfur í orði og verki með eftirtektarverðum árangri.  Ekki vinnubrögð Jóns Bjarnasonar og þeirrar sem misnota stöðu sína til þess að snúa lýðræðinu á haus og traðka á rétti hins almenna borgara til að fá að tjá sig í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Sjálfstæðisflokkurinn, einkaframtakið, kapítalisminn og frjálshyggjan

Þó að ég hafi á mínum yngri árum verið frekar vinstrisinnaður þegar kom að stjórnmálaskoðunum leið ekki á lögnu eftir að ég var orðinn almennur borgari með starf og fjölskyldu að ég fór að kjósa Sjálfstæðisflokkinn.  Flokkinn sem ég kaus í næstum tvo áratugi.  Það sem réði úrslitum í þessari kúvendingu var einkum tvennt.  Annar vegar að á þeim tíma var fullreynt með fjölmörgum sundursprungnum  vinstri stjórnum að vinstri flokkarnir vildu ekki, ætluðu ekki og gátu ekki að stjórnað landinu.  Hins vegar hreifst ég að mörgu leyti að þætti  og hlutverki einkaframtaksins í uppbygging atvinnulífs og samfélags.  Sjálfstæðisflokkurinn gaf sig alveg sérstaklega út fyrir að vera málsvari einkaframtaksins.  Og til viðbótar við þetta tvennt verður að segjast eins og er að á þeim tíma skaraði Davíð Oddson langt framúr öðrum samtímamönnum sem stjórnmálamaður.  Það var erfitt að hrífast ekki með þeim krafti og persónutöfrum sem prýddu Davíð Oddsson, hvað svosem ég eða aðrir vilja segja um hann í dag.

Það sem mér fannst heillandi við einkaframtak, frelsi til athafna, frumkvæði einstaklingsins og allt sem lýtur að þessari undirstöðu kapítalismans var svigrúmið sem einstaklingurinn hefur til þess að afla tekna og vinna sig út úr alls konar erfiðleikum með hugviti, útsjónarsemi og mikilli vinnu.  Sjálfur hef ég á lífsleiðinni nýtt mér þetta frelsi til þess að byggja upp fyrirtæki.  Ekki bara einu sinni heldur þrisvar, bæði á Íslandi og í Bandaríkjunum. Þetta er ekkert einstakt þar sem þúsundir samlanda minna deila þessari reynslu með mér.

Þetta margrómaða eða hatað fyrirbæri, einkaframtak, er í sjálfu sér ekkert flókið.  Tugir þúsundir einstaklinga nýta sér einkaframtakið á hverju ári á Íslandi.  Einstaklingar sem stofna ferðamálafyrirtæki og bjóða fram gistingu, hellaskoðunarferðir, jeppaferðir eða gönguferðir.  Einstaklingar sem stofna, matsölustaði, litlar verslanir eða iðnfyrirtæki.  Hönnuður, listamenn, lögfræðingar, læknar, bændur og tónlistamenn sem setja saman efni, vöru eða þjónustu, sýna það flytja og selja.  Allt er þetta einkaframtak. 

En hvað þarf til? Jú, ef maður ætlar að stofna fyrirtæki þarf maður vöru eða þjónustu sem fyrirtækið býður fyrir tiltekið verð.  Til að afla tekna gegnum þetta ferli þarf síðan að finna fólk sem vill taka upp veskið og borga fyrir vöruna eða þjónustuna.  Þessi hluti, markaðssetningin og salan,  getur verið djöfull töff og reynist mörgum erfiður hjalli.  Mörgum finnst erfitt að selja sínar eigin hugmyndir. Öðrum finnst að hugmyndin sé svo góð að hún ætti að selja sig sjálf og sitja bara og bíða eftir að þorri landsmanna uppgötvi þetta líka. Hvað sem öðru líður getur verið mjög erfitt, tímafrekt  og kostnaðarsamt að sannfæra fólk um gæði þeirrar vöru eða þjónustu sem boðið er uppá.  Ef hins vegar salan og markaðssetningin heppnast sprettur upp öflugt fyrirtæki með mikið umleikis.  Á leiðinn þarf að byggja upp, kaupa tæki og ráða fólk í vinnu.   Hlutir sem kalla á fjárfestingar og lántökur.  Hlutir sem kalla á annars konar sannfæringu eins og að sannfæra bankann eða fjármögnunarfyrirtækið um að uppbyggingin muni skila þeim arði sem bæði tryggir þeim endurgreiðslu og fyrirtækinu nægjanlegar tekjur til að standa undir öllu öðru.  Allt er þetta erfitt, hlaðið óvissu og áhættusamt.  Og þannig á þetta að vera. Lykilþáttur einkaframtaksins og frjálshyggjunnar er áhættan.  Áhættan við að stofna fyrirtæki, áhættan og óvissan kringum markaðssetninguna og áhættan kringum fjármögnun við uppbygginguna. Gulrótin er hins vegar vonin um að allt gangi vel og að fyrirtækið afli þeirra tekna sem að var stefnt og helst nokkuð umfram það. 

Upp úr þessum samskiptum milljóna manna með misjafnlega mikinn árangur eða vonbrigði á bakinu sprettur síðan þessi dásemd eða óskapnaður, kapítalisminn.  Algjör dásemd þegar maður les Milton Friedman og algjör óskapnaður þegar maður les Karl Marx.  Algjör dásemd þegar hann er drifinn áfram að kraftmiklum aðdáunarverðum einstaklingum með mikla framtíðarsýn og getu eins og Steve Jobs stofnandi Apple.  Fyrirtæki sem byrjaði í bílskúr en ræður í dag yfir betri lausafjárstöðu en bandaríska ríkið. Algjör óskapnaður þegar hann er dreginn niður í svaðið af einstaklingum eins og þeim ógæfumönnum sem sameiginlega ganga undir heitinu Útrásavíkingar.  Menn sem virðast ekki hafa skilið mörkin milli viðskipta og glæpastarfsemi.  Menn sem höfðu of mikið umleikis með of lítilli fyrirhöfn.

Þrátt fyrir allt sem á undan er gangið er ég sjálfur þeirrar skoðunar að áhættusamt einkaframtak þar sem mikil vinna fer í að afla markaða og og byggja upp einkarekstur með tólum og tækjum kapítalismans sé ein þýðingarmesta grunneining samfélagsins.  Þess vegna er mikilvægt að þeir einstaklingar og sá flokkur sem gefur sig út fyrir að vera málsvari þessara sjónarmiða, nefnilega Sjálfstæðisflokkurinn hér á Íslandi sé trúverðugur.  En stundum finnst mér eins og margir sem eru í þeim flokki, sérstaklega þeir sem hafa komist of nálægt kjötkötlunum, séu axlabanda-, bleyju- og beltiskapítalistar sem skilja ekki mikilvægi áhættunnar í hugmyndafræði kapítalismans.  Einn slíkur er Sturla Böðvarsson fyrrverandi sveitarstjóri, þingmaður og ráðherra.   Fyrir utan að vera með axlabönd, bleyju og belti þegar hann áræddi að taka frumkvæði og stofna fyrirtæki þurfti hann líka Markúsarnet og fallhlíf sem hann virðist hafa haldið undir sitt hvorri hendi.  Ef svo ólíklega vildi til að hann myndi lenda í ólgusjó áhættunnar eða frjálsu falli óvissunnar.  

Í fyrirtækinu Ökugerði hjá Sturlu Böðvarssyni kom að sjálfsögðu að tveim þáttum sem skjóta upp kollinum í öllum fyrirtækjum, eins og ég benti á hér að framan.  Sölu og markaðssetningu annars vegar og fjármögnun hins vegar.  Og hér er rétt að ítreka að þessir tveir þættir eru undatekningalaust mjög erfiðir og krefjast oft á tíðum mikillar þekkingar, vinnu og útsjónarsemi.  Oftar en ekki ræður fyrri þátturinn úrslitum um líf eða dauða fyrirtækisins.  Yfirleitt kemur fjármögnunin ekki upp sem vandamál fyrr en fyrirtækið fer að ganga vel og umfangið vex starfseminni yfir höfuð.  Þó þannig að tekjurnar duga til að standa undir rekstri en ekki nauðsynlegum fjárfestingum.  Sannfæringin í bankanum snýst um það að viðbótin sem fjárfestingin skilar muni standa undir enn frekari aukningu og endurgreiðslu lána.

Sölu- og markaðsþáttinn leysti Sturla með lögum og reglugerð.  Í stuttu máli, allir sem ætla að fá bílpróf, sem eru ansi margir, verða að æfa sig í Ökugerði og greiða fyrir 35 þúsund krónur.  Tekjurnar voru þannig tryggðar með tilskipun frá hinu opinbera.  Allt vesenið, útgjöldin og áhættan kringum markaðssetninguna var þannig úr sögunni.  Leitin að viðskiptavinum ónauðsynleg þar sem ríkisvaldið hafði skyldað þá til að versla við Ökugerði.  Ekkert bílpróf nema nú hafir kvittun frá Ökugerði.  Og þar með þurfti ekki að hafa áhyggjur af auglýsingum, stöðu í leitarvélum, gæði vörunnar, staðsetningu gagnvart viðskiptavininum og öðrum þeim þáttum sem snerta sölu og markaðssetningu í venjulegum fyrirtækjum.  Lögin og reglugerðin tryggði bæði tekjur og sparaði öll útgjöld vegna markaðsmála.

Augljóslega kallaði jafn massíf markaðssetning og lögin og reglugerðin framkölluðu í sölu og markaðsstöðu á stórbrotnar fjárfestingar.  Ökugerði þurfti jú að hafa braut, byggingar og ýmiss konar tækjabúnað til að taka á móti viðskiptavinum.  En með því að setja þessar forsendur inn í lítið Excel skjal hefði líklega verið auðvelt fyrir Ökugerði að sannfæra hvaða bankastjóra sem er.  Hvaða bankamaður sem er hefði séð í hendi sér að með því að lesa lögin og reglugerðina og skoða Excel skjalið að fjárfestingin var skotheld.  Enda reyndist Ökugerði auðvelt að sannfæra stjórnarformann Byggðastofnunar, Sturlu Böðvarsson, um að veita þeim 200 milljón króna lán.

Sem almennur borgari sem kaus Sjálfstæðisflokkinn til margra ára og treysti mönnum eins og Sturlu Böðvarssyni var þetta mál mikið áfall.  Raunverulegt pólitískt og samfélagslegt áfall.  Út frá mínum sjónarhóli er Sturla Böðvarsson forystumaður í þeirri framvarðarsveit sem sótti fram og hélt uppi vörnum fyrir einkaframtakið.  En þegar á reyndi og hann ætlaði sjálfur að taka frumkvæði og nýta það frelsi sem flokkurinn boðaði ákvað hann að sleppa veseninu og láta vini sína í flokknum og allt ríkisbáknið slá skjaldborg utanum og gulltryggja „frumkvæðið“.   Maður sem boðar eitt en framkvæmir allt, allt annað.  Flokkur sem boðar eitt og framkvæmir annað.

Í dag kýs ég ekki Sjálfstæðisflokkinn.  Þetta á við um marga sem ég þekki.  Þetta mál Sturlu og mörg önnur mál tengd flokknum gera hann spilltan og óaðlaðandi fyrir fólk eins og mig.  Ég hef enga ástæðu til að vera með snefil að hollustu við flokk sem hagar sé með þeim hætti sem að framan er lýst.  Ég get alveg hugsað mér að kjósa Sjálfstæðisflokkinn út frá ýmsu sem fram kemur í stefnuskránni og lýtur að einkaframtaki.  En á meðan Sjálfstæðisflokkurinn segir eitt og gerir annað, meðan hann hunsar þá eðlilegu kröfu að gera hreint eftir hrunið,  meðan hann er með einstrengingslega stefnu í Evrópumálum og meðan hann lítur út eins og gamli Kommúnistaflokkurinn í Sovétríkjunum mun hann ekki vera valkostur fyrir aðra en þá sem skulda flokknum eilífa hollustu af einhverjum ástæðum.

Morgunþankar: Hjartabrekkan

Á hverjum morgni fer ég í tæplega klukkutíma göngu með hundinn okkar, hana Brennu. Þetta er fín og nauðsynlega heilsubótarganga fyrir miðaldra karl.  Stundum finnst mér eins og það sé Brenna sem fer með mig í gönguna.

Leiðin sem ég geng er tæplega fimm kílómetrar er talin góð ganga til þess að hreyfa við blóðrásinni.  Á leiðinni er brekka sem ég valdi sérstaklega þegar ég byrjaði að ganga til þess að hafa smá áreynslu.  Brekkan liggur frá gatnamótum Flugvallavegar og Bústaðarvegs upp á Öskjuhlíðina. Hækkunin er líklega í kringum 20 – 30 metrar.  Fyrst þegar ég vara að ganga upp þessa brekku var ég tiltölulega móður á fyrstu metrunum.  Í dag þegar ég geng hana á hverjum degi finn ég lítið fyrir göngunni upp.  En undantekningalaust þegar ég kem upp brekkuna er eins og ég sé frískari.  Ef ég sleppi göngunni í nokkra daga, þegar ég fer í sumarfrí eða út út bænum, finn ég fyrir smá mæði þegar ég byrja aftur að ganga brekkuna.  Þegar einhver gengur með mér, sem gerist stundum, tek ég eftir því að viðkomandi mæðist aðeins í brekkunni. Ef hann gengur sjaldan er hann lafmóður þegar upp er komið.  Brekkan er þannig mjög gagnleg fyrir hjartað og heilsuna.  Þess vegna finnst mér að þessi brekka ætti að heita Hjartabrekkan.

Þó að ég sé snemma á ferðinni eru alltaf nokkrir íbúar komnir á stjá.  Undanfarið hef ég tekið eftir ungum manni á þrítugsaldri sem kemur heiman frá sér, líklega í Hamrahlíðinni, og gengur mjög ákveðinn út Stigahlíðina til að ná strætó á Miklubrautinni.  Hann er með stóra íþróttatösku á öxlinni og virðist á leiðinni í heilsurækt, enda greinilega vel á sig kominn.  Undantekningalaust reykir hann eina sígarettu af skelfilegri nautn út alla Stigahlíðina. Gersamlega tæmir hana með því að taka hvern smókinn á eftir öðrum í gríð og erg eins og þetta sé síðasta sígarettan á jörðinni.  Í logni finn ég lyktina af tóbaksreiknum út alla götuna þó að ég gangi meira en hundrað metra á eftir honum. 

Einhveratíma langar mig að bjóða honum að ganga með mér upp Hjartabrekkuna og sjá hvernig honum vegnar.