Í vor sem leið heimsóttum við Gunna Þóru Sigurðardóttur myndlistamann að Nýp á Skarðsströnd. Þar hefur hún ásamt Sumarliða Ísleifssyni eiginmanni sínum gert upp gamalt hús með skemmtilegum hætti samhliða því að gera það að eins konar menningarsetri á Skarðsströnd. Heimsóknin var ánægjuleg, veðrið yndislegt og útsýni yfir Breiðafjörðinn og út Barðaströndina hreint magnað. Þegar ég kom í hlaðið rifjaðist upp fyrir mér atburður sem hafði átt sér stað á Skarðsströnd rétt hjá Nýp í minni fjölskyldusögu. Ég sagði Þóru og Sumarliða að rétt hjá bænum þeirra, á bænum Skarði, hefði haförn tekið langömmu mína, Ragnheiði Eyjólfsdóttur, þegar hún var barn, læst í hana klónum og flogið með hana burt. Mér til undrunar könnuðust þau við söguna og sögðu hana lifa góðu lífi meðal íbúa Skarðsstrandar. Þetta fannst mér dálítið merkilegt þar sem atburðurinn átti sér stað árið 1879. Ekki á síðustu öld heldur öldinni þar á undan. Þá sagði Þóra okkur að oft mætti sjá haferni svífa meðfram fjallgarðinum og þá væri sem allt fjallið færi af stað þegar allt kvikt tæki til fóta og vængja og legði á flótta. Eftir heimsóknina hef ég stundum verið að hugsa um þennan atburð og hversu örlagaríkur hann hefði getað orðið fyrir okkur afkomendur Ragnheiðar Eyjólfsdóttur.
Atburður sem leitar á afkomendur
Núna í byrjun september, fyrir nokkrum dögum, rifjaðist þessi atburður aftur upp fyrir mér þegar ég fór í jarðaför hjá syni Ragnheiðar langömmu minnar, Matta Ósvald Ásbjörnssyni. Matti skó frændi minn og bróðir afa var jarðsunginn föstudaginn 3. September s.l. en hann lést 27. ágúst, þá 98 ára gamall. Sú tilhugsun að ég hafi verið í jarðaför fyrir rúmlega viku hjá einstaklingi sem var sonur konu sem lenti í arnarklóm árið 1879 er einhvern vegin pínulítið skrítin. Segir sitthvað um genin okkar og langlífi í fjölskyldunni. En atburðurinn er hreint magnaður og líklega nokkuð einstakur.
Matthildur fer út að þvo þvott
Móðir Ragnheiðar, Matthildur Björg Matthíasdóttir (1848 – 1894) var þá í húsamennsku að Skarði á Skarðsströnd. Hún var þrjátíu ára gömul og hafði þrem árum áður gifst ráðsmanni staðarins Eyjólfi Eyjólfssyni (1850 – 1920). Ragnheiður var tveggja ára, frumburður og eflaust augasteinn foreldra sinna sem höfðu í apríl 1879 eignast sitt annað barn, Guðmundu Oddlínu. Á þessum örlagaríka degi hafði Matthildur gengið niður að ánni sem rann rétt við bæinn til að þvo þvott í grunnum hyl sem gjarnan var notaður til þvotta. Fyrir ofan hylinn var lítil brekka þar sem hún setti Ragnheiði niður til að geta fylgst með henni og haft hana nægjanlega fjarri ánni. Brekkan var þá í miklum blóma, full af hvönn og sóleyjum og sjálfsagt hefur hún notið þeirrar sjónar að sjá litlu dóttir sína tína blóm af eðlislægri glaðværð.
Hylurinn þar sem þvottur var þveginn
Eins og sjá má á meðfylgjandi mynd sem ég tók í gær, laugardaginn 11. september árið 2010, virðist hvammurinn og hylurinn lítið hafa breyst miðað við lýsingar af atburðinum. Að sögn Ingibjargar Daggar Kristinsdóttur sem býr að Skarði og var svo elskuleg að sýna mér staðinn, gengur hann enn undir nafninu Þvottahvammur. En ætt Ingibjargar hefur búið að Skarði frá 11. öld eða nánast frá því að land byggðist. Langa langa afi hennar Bogi Kristjánsson Magnúsen (1851 – 1937) var ábúandi á jörðinni ásamt móður sinni Ingibjörgu Ebenezardóttur þegar þessir atburðir gerðust.
Örninn flýgur með barnið hátt upp í loft
Þar sem Matthildur var við þvotta í hylnum heyrir hún skyndilega Ragnheiði reka upp hræðsluóp. Þegar hún horfir upp brekkuna neðan úr hylnum sér hún sjálfri sér til mikillar skelfingar að haförn hefur sest yfir dóttur hennar. Og skiptir engum togum að örninn hefur sig til flugs með klærnar læstar í bringuna á stúlkunni og virðist halda í höfuðið með því að klemma sínu gildvaxna nefi í hárið. Og skelfing og angist Matthildar eykst þegar hún algerlega hjálparvana horfir á örninn með sínu mikla vænghafi hækka flugið meira og meira beint yfir höfði hennar með litla barnið hennar í klónum. Grimmur ránfugl sem á þessum tíma var þekktur fyrir að ræna lömbum sér til matar. Hún gat ekki varist þeirri hryllilegu tilhugsun að líklega sæi hún litlu stúlkuna sína aldrei framar, hvorki lífs né liðna. Og sem hún klöngrast upp frá þvottahylnum í örvilnan, heltekin af ótta og hræðslu, sér hún að örninn tekur stefnuna í átt áð Krossi. En í Krossfjalli höfðu arnarhjón átt hreiður og alið upp fjölda unga. Oft höfðu þeir gert óskunda meðal alifugla á bæjum en aldrei áður tekið barn.
Aðrir koma auga á örninn og barnið
Á Skarðstúninu, sem ekki er fjarri bænum og hylnum, hafði fólk verið við heyskap. Sem þau sjá haförn hefja sig upp frá bænum, upp í himinhæðir að því er virtist, með Ragnheiði litlu í klónum hlaupa allir til og reyna að komast í tæri við örninn. Og sjálfsagt hafa flestir reynt að úthugsa á þessum sekúndum hvernig ná mætti barninu úr klóm arnarins. Sá leikur sýndist ójafn þar sem útséð var hver endirinn yrði.
Ábúandanaum Boga Kristjánssyni var greinilega mikið brugðið eins og öðrum við þessa sjón. Þar sem hann var góð skytta flaug honum strax í hug að skjóta örninn niður. Hann sá hins vegar samstundis að slíkt gæti aðeins endað á einn veg, afar illa. Annað hvort myndi hann hitta barnið sem þá myndi láta lífið af skotsárum eða hitta örninn sem þá myndi falla til jarðar úr háu lofti og barnið líkleg láta lífið. En þar sem þau eru að hlaupa öll frá túninu að hylnum og horfa á örninn hækka flugið með barnið í klónum, hvert og eitt að hugsa upp sitt vonlausa úrræði við þessar þversagnakenndu aðstæður, sjá þau eins og Matthildur Björg að ránfuglinn stefnir á Krossfjall með bráðina.
Bogi Kristjánsson hinn snarráða maður
Bogi Kristjánsson er snarráður maður og í huga hans er engin uppgjöf. Hann hleypur til og nær í langa stöng , velur síðan röskan hest og tekur á rás í átt að Krossfjalli í átt að hreiðrinu sem allir vissu hvar var staðsett. Sem hann ríður sínum hvata hesti yfir túnin og melana sem liggja milli bæjanna Skarðs og Kross er hann með örninn í sjónmáli þar sem hann svífur með sínu mikla afli og langa vænghafi yfir að hreiðrinu í Krossfjalli, með barnið hangandi í klónum. Það hljóta að hafa verið afar undarlegar tilfinningar sem bærðust innra með honum að fylgjast með þessu skelfilega flugi.
Á þessari leið rennur líklega upp fyrir Boga að örninn hefur færst of mikið í fang. Smá saman lækkar hann flugið og virðist sem barnið sé of þungt til að hann geti flogið með það beint upp í hreiðrið, upp í klettana í Krossfjalli. Og líklega er það ránseðlinu að þakka að örninn sleppir ekki bráðinni í loftinu. Það sem hann eitt sinn hefur fangað mun hann ekki svo auðveldlega láta úr sínum sterku klóm. Með þetta í huga hefur Bogi líklega reiknað út hvar hann gæti tekist á við örninn. Þegar hann væri komin nægjanlega lágt til að stöngin góða gæti gagnast honum. En þrátt fyrir stórbrotið orðspor arnarins sem ránfugl er tilfellið að hann er afar silalegur og svifaseinn og tæplega hraðfleygur með svo þunga bráð í klónum. Þess vegna hefur Boga líklega tekist á sínum kraftmikla hesti að ná honum miðja vegu milli Skarð og Kross og fylgja honum eftir meðan hann hélt áfram að missa hæð.
Örlagastöngin kemur að gagni
Það stóð svo heima að þegar hann kemur yfir Krossánna gat hann slengt stönginni góðu í væng arnarins. Við það neyddist örninn til að setjast niður og sleppa bráðinni, þá hafði hann flogið um þriggja kílómetra leið. Líklega hefur eðlisávísunin sagt honum að öll úrræði í stöðunni hefðu snúist við, honum sjálfum í óhag. Hann sér Boga nálgast og hrökklast burt með slasaðan væng og Ragnheiður liggur eins og lífvana á jörðinni. Hún hafði þó aðeins misst meðvitund.
Móðirin fær barnið aftur í fangið
Varla er hægt að ímynda sér þær kynngimögnuðu tilfinningar sem hljóta að hafa brotist fram hjá heimilisfólkinu á Skarði, eikum og sér í lagi hjá Matthildi móður Ragnheiðar, þegar Bogi reið í hlaðið með barnið í fanginu. Að fá litlu stúlkuna sína aftur í fangið úr klóm ránfugls sem hafði flogið með hana sem bráð í átt að hreiðrinu sína hlýtur að hafa verið ólýsanlegt. Ekki síst þegar í ljós koma að ekkert amaði að stúlkunni þegar hún komst til meðvitundar annað en að hún var dálítið dauf og utan við sig í nokkra daga.
Munnmælasaga sem lifir
Það er þess vegna ekki undarlegt að sagan lifi góðu lífi í munnmælum á Skarðsströnd, enn þann dag í dag. Ekki heldur í ljósi þess að enn er á lífi fólk sem átti þess kost að heyra söguna frá Ragnheiði sjálfri. M.a. móðir mín og systur hennar þrjár sem voru fullorðnar þegar amma þeirra, Ragnheiður lést í júlí 1959. Þá gerði Valtýr Stefánsson fyrrverandi ritstjóri Morgunblaðsins atburðinn ódauðlegan í sérlega skemmtilegu viðtali við Ragnheiði langömmu mína í Lesbókinni 28. júní árið 1942. Fyrir okkur afkomendur Ragnheiðar Eyjólfsdóttur, litlu stúlkunnar sem lenti sem bráð í klóm arnarins, er það óneitanlega dálítið skrítin tilhugsun að hugsa um afleiðingarnar ef örninn hefði haft yfirhöndina. Ef hinn snarráði einstaklingur og ábúandi að Skarði, Bogi Kristjánsson, hefði ekki lagt sig svo ötullega fram með sínum haldgóðu úrræðum á ögurstund til að ná barninu. Ef svo hefði verið veit ég um fjölda einstaklinga sem hreinlega væru ekki til. Þar með talið ég sjálfur. Við eigum því Boga Kristjánssyni mikið að þakka. Það var þess vegna sérstaklega ánægjulegt að hitta Ingibjörgu Dögg og aðra afkomendur Boga Kristjánssonar sem enn þann dag í dag búa að Skarði, þegar ég kom þar við í gær. Þar skoðaði ég bæjarstæðið að Skarði, kirkjuna og kirkjugarðinn og auðvitað Þvottahvamminn. Einnig skoðaði ég Krossánna og aðstæður allar.
Fálkinn kynnir haförninn
Enn þann dag í dag er Skarðsströndin heimili fjölmargra hafarna eins og Þóra Sigurðardóttir myndlistamaður og Sumarliði Ísleifsson bentu okkur á þegar við Gunna komum í heimsókn að Nýp í vor sem leið. Margir hafernir búa á Skarðsströnd og Fellsströnd og hálendinu þar fyrir ofan. Ég hef aldrei á ævinni séð haförn með eigin augum. Á leið minni vestur í gær ók ég hægt og rólega alla Fellsströndina og Skarðsströndina í 15 stiga hita og glampandi sólskyni núna í september. Náttúrufegurðin á leiðinni allri er stórbrotin þar sem saman fara fjöll, tún, strönd og eyjar sem kallast á og ríma svo vel saman í okkar sér íslensku náttúru. Ég hafði sérstakar gætur á klettunum og vonaðist innst inn til að sjá hugsanlega afkomanda arnarins sem tók hana langömmu. Á einum stað sé ég hvar fálki sat efst uppi á kletti og skimaði yfir láglendi og eyjar. Fálkann þekki ég ágætlega í sjón og hef oft séð gegnum árin. Meðal annars tók ég skemmtilegar myndir af fálkapari á Mývatni fyrir nokkrum árum. Ég ákvað að setja stóru linsuna á myndavélina og ganga í átt að klettunum og taka a.m.k. mynd af fálkanum þó að engin væri hér örninn. Þegar ég þokast nær klettunum upp þó nokkra brekku heyri ég fálkann garga af krafti og andúð. Ég horfi upp yfir klettana og sé mér til mikillar undrunar að skammt frá fálkanum flýgur miklu stærri fugl með ótrúlegt vænghaf, haförn. Ég trúi varla mínum eigin augum en hamast við að ná myndum af haferninum í þær fáu sekúndur sem hann er í sjónmáli. Á meðan gargar fálkinn á hann og hreinlega ræðst á hann til að reka hann burt. Ég er satt að segja undrandi að sjá hversu miklu minni fugl fálkinn er þegar þeir sjást svona saman. Fálkinn sem þó er alls ekki lítill fugl. Haförninn lætur sér fátt um garg fálkans finnast og flýgur jafnt og þétt fyrir ofan klettabrúnina og virðist frekar horfa á mig en fálkann. Síðan hverfur hann sjónum.
Haförninn hefur orðið
Þegar ég kom heim úr þessum rannsóknaleiðangri á slóð arnarins og ömmu Ragnheiðar fór ég að skoða myndirnar. Á einni myndinni er eins og haförninn horfi beint á mig rétt eins og hann hafi komið til að segja mér að vonandi séu allir sáttir. Langamma mína hafi lifað, við séum öll við góða heilsu. Eins og hann sé að segja mér að örninn sem tók hana Ragnheiði hafi verið langa langa langa... amma hans og hún hafi náð sér eftir höggið á vænginn. Afkomendur hennar búi enn í námunda við Krossfjall rétt eins og afkomendur Boga Kristjánssonar á Skarði. Að hann sé með einhverju óræðu samskiptakerfi náttúrunnar sem aðeins fær merkingu við þessar tilteknu aðstæður, að segja mér að landið sé sameign okkar allra, manna og dýra, og að hafernir hafi komið hingað til lands á undan manninum. Að atvikið með hana langömmu hafi aðeins verið stef við þær erfiðu aðstæður sem lífsbjörgin í þessu landi oft á tíðum er.
Comments