Ástæða þess að ég sótti ráðstefnu í Skálholti um stjórnarskránna var fyrst og fremst sú að í kynningu fundarins kom fram að einn hópurinn sem átti að starfa á ráðstefnunni fjallaði um siðferði. Þar var eftirfarandi spurning sett fram: Getur stjórnarskrá breytt pólitísku siðferði? Þetta þótti mér athyglisverð spurning í ljósi þeirra atburða sem íslenska þjóðin er að glíma við þessi misserin. Hefði t.d. ákvæði í stjórnarskránni getað með einhverjum hætti komið í veg fyrir hrunið? Hefði einhver leiðsögn í stjórnarskránni dregið úr spillingu, metorðagirnd og græðgi? Líklega gætum við öll orðið sammála um að ekkert ákvæði í stjórnarskrá, lögum eða reglum hefði komið í veg fyrir þessi ósköp. Hins vegar er full ástæða til að velta þessu fyrir sér með það að leiðarljósi að slíkt ákvæði geti í framtíðinni veitt viðnám. E.t.v. er ástæða til að setja einhvers konar formála í stjórnarskránna til að minna á ákveðin gildi sem við getum öll verið sammála um að séu þau sameiginlegu gildi sem samfélagið byggir á. Það verður fróðlegt að fylgjast með framvindunni á þjóðfundinum og stjórnlagaþinginu.
Ekkert kom út úr nefnd Jóns eftir tveggja ára starf stjórnmálamanna og sérfræðinga
Á ráðstefnunni fluttu nokkrir einstaklingar erindi sem öll voru athyglisverð. M.a. flutti Jón Kristjánsson, fyrrverandi ráðherra erindi sem fjallaði um reynsluna af starfi stjórnarskrárnefndar þeirrar er hann veitti formennsku á árunum 2005-2007. Hvað gekk vel og hvað fór úrskeiðis? Hvað er vænlegt til árangurs? Í stuttu máli rakti Jón með sínum þurra og blæbrigðalausa framsóknarstíl starf nefndarinnar. Taldi upp hvaða einstaklingar voru í nefndinni, hvaða sérfræðingar störfuðu með þeim á sviði lögfræði og stjórnsýslu, hvaða hugmyndir komu upp, hvernig var skipt niður í málefnanefndir o.s.frv. Í lokin kom fram hjá Jóni að eiginlega ekkert hefði komið út úr þessu tveggja ára starfi nema það að nefndarmenn voru sammála um að á Íslandi ætti að vera lýðræði. Það var sem sagt lítill áhugi á að hrófla við ákvæðum stjórnarskrárinnar. Um það stóðu fulltrúar flokkana vörð.
Siðferði og samviska stjórnmálamanns
Eins og starf Jóns í stjórnarskrárnefndinni 2005 - 2007 var erindið nánast gagnslaust. Þó að Jón hafi komist að þeirri niðurstöðu að þeir væru sammála um að á Íslandi ætti að vera lýðræði þá vitum við núna út frá skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis að lýðræðið var þessum mönnum aldrei ofarlega í huga. Flest allt sem hann og félagar hans í ríkisstjórninni gerðu á þessum árum bendir einmitt til þess að þeir hafi þvert á móti verið þeirrar skoðunar að á Íslandi ætti ekki að vera alvöru lýðræði. Margt að því sem þeir sýsluðu og gerðu með fullri meðvitund dró mjög úr viðnámi lýðræðisins og þeim stofnunum samfélagsins sem ættu að næra gagnrýna hugsun og viðnám gegn þeim hrakförum lýðræðisins sem við höfum núna orðið vitni að. Viðnámi og gagnrýni sem ætti að vera aðalsmerki lýðræðisins.
Þegar hóparnir tóku til starfa settist Jón Kristjánsson niður með hópnum sem fjallaði um ofangreinda spurningu um stjórnarskránna og siðferði. Hópnum stýrði Salvör Nordal, forstöðumaður Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands. Í máli Jóns fyrrverandi ráðherra kom auðvitað ekkert fram frekar en í erindinu. Enda sagðist hann fyrst og síðast vera áhorfandi. Það hvarflaði að mér að hann væri maður sem þætti þægilegt að skrifta hjá Geir Waage. Létta á sér, sýna prestinum iðrun, fá yfirbót og líða betur í sínu alvarlega broti án þess að þurfa að eiga á hættu að sálusorgarinn væri eitthvað að kjafta um þetta við aðra. Í stað þess að kynna sig sem áhorfanda í hópnum hefði hann átt að útskýra fyrir okkur hvernig stóð á því að ekkert í hans eigin siðferði, skráðum lögum, reglum eða stefnu flokksins sem hann var fulltrúi fyrir, fékk hann til að hugsa um lýðræði og siðvitund þegar hann stóð t.d. að einkavæðingu bankana með Halldóri og Davíð í samræmi við siðlausa og spillta hellingarskiptareglu. Þannig hefði hann getað komið með þýðingarmikið framlag inn í umræðuna og útskýrt frá fyrstu hendi hvernig það er að halda á valdi og vega það og meta út frá t.d. stjórnarskránni. Hann hefði t.d. getað sagt okkur hvort slík klásúla í stjórnarskránni hefði hjálpað honum að hafa aðra skoðun, eða hvort það hefðu engu skipt. Og áður en hópurinn hóf að ræða sitt eiginlega viðfangsefni bað Jón um að vera afsakaður þar sem hann vildi fá að setjast inn á fund hjá hinum hópunum. Meira sá ég svo ekki af Jóni Kristjánssyni á ráðstefnunni. E.t.v. fékk hann að létta á sér með þeim hætti sem hentaði honum án þess að gagnrýnin umræða kæmi upp á yfirborðið. Líklega fór hann heim og fann hvað honum leið vel eftir að hafa miðlað af „lífsreynslu sinni“ eins og hann orðaði það, með sínum eigin formerkjum. Eflaust er hann þeirrar skoðunar að hann hafi aldrei gert neitt nema gagn.
Stjórnmálamenn sem sögðu skilið við lýðræðishugsjónina
Við hrunið var það áfall fyrir mig sem almennan borgar og þegn að verða þess áskynja með hvaða hætti fólk sem ég hafði treyst fyrir atkvæði mínu í lýðræðislegum kosningu, eins og Davíð Oddsson og Geir Haarde, báru litla virðingu fyrir lýðræðinu. Hvernig þeir voru auðveldlega tilbúnir að bjaga og skekkja lýðræðið þegar þeim hentaði. Ég hefði aldrei trúað því fyrir hrunið að þessir einstaklingar hefðu ekki sæmilega sterka siðvitund og bæru virðingu fyrir grundvallarþáttum lýðræðisins. En líklega eru þeir í sínu siðræna uppgjöri á svipuðum slóðum og Jón Kristjánsson. Þess vegna taldi ég mikilvægt að skoða þessa spurningu hvort þetta þyrfti að setja í stjórnarskránna. Það kom auðvitað ekkert svar fram í þessum hópi, en umræðurnar voru gagnlegar.
Á þjóðþingið og stjórnlagaþingið einhverja von?
Núna þegar endurskoðun stjórnarskrárinnar er að fara af stað er það auðvitað umhugsunarefni hvort árangur í einhverjum skilningi sé mögulegur. Hvort þjóðfundurinn muni skila árangri og hvort stjórnlagaþingið muni ná að skila einhverju gagnlegu á þeim tveim til fjórum mánuðum sem það hefur til að ljúka sínu starfi. Og ekki síst hvort örlögin séu ekki ráðin þegar horft er til þess að síðasta orðið í þessu ferli er í höndum Alþingis, sem margir telja að eigi við alvarlega veikindi að stríða eins og það er núna sett saman. Þar séu einmitt þeir sömu varðhundar og áður hafa starfað við að veita viðnám við breytingum á stjórnarskránni. Varðhundar flokkslegra sérhagsmuna sem Jón Kristjánsson lýsti svo ágætlega í sinni yfirferð um nefndina sem starfaði frá 2005 – 2007. Varðhundar sem eru núna sammála um það eitt að þeim finnist smart að hafa lýðræði á Íslandi. Ekkert annað muni koma út úr þeirra starfi á Alþingi en þetta samkomulag og þar með falli allt um sjálft sig. Og þær 600 – 800 milljónir sem allt þetta umstang á að kosta sé fórnarkostnaður við að setja upp lýðræðisleg leiktjöld. Hugsanlega verður þetta staðfesting á því að ekkert sé raunverulega að breytast.
Comments